Kerk en Dorp

​Interview door Kim Verweij van de OVKK:

Kerk zijn zonder gebouw, het kan!

Kan je nog kerk zijn als je als geloofsgemeenschap geen eigen gebouw meer hebt. Dat is een vraag waar je als geloofsgemeenschap misschien liever niet aan denkt. Toch kan het antwoord op deze vraag verrassender zijn, dan een simpel ja of nee. De OVKK sprak over de dit onderwerp met Eddy Oude Wesselink van KCWO, een katholieke organisatie voor ondersteuning van vrijwilligers. De OVKK en KCWO werken samen in het platform Kerk en Dorp. “Het is mij opgevallen dat het kerkgebouw voor veel mensen een heel belangrijke rol speelt in de geloofsbeleving. Om een voorbeeld te geven: toen ik jaren geleden verhuisde naar Zwolle, had de katholieke kerk waar ik naartoe ging geen eigen gebouw. We konden terecht in het wijkcentrum, waar ook de hervormde kerk haar diensten hield. We waren een kleine geloofsgemeenschap waar iedereen elkaar kende, maar ook met uitdagingen in het vrijwilligerswerk. Enkele jaren later kregen we een nieuw eigen kerkgebouw. Tot mijn verbazing groeide het aantal gemeenteleden ineens heel hard. Een mooie ontwikkeling, maar ook bijzonder. Is een gebouw een voorwaarde om het geloof te belijden?”

Een gebouw als voorwaarde?

Eddy weet als geen ander hoe actueel deze vraag is: “Het afgelopen jaar is in een aantal dorpen aangekondigd dat de kerk moet sluiten. Dat heeft in nog meer dorpen de vraag over de toekomst van het kerkgebouw op de agenda gezet. Het is realistisch dat er de komende jaren enkele tientallen kerken de deuren sluiten als plek waar enkel geloofsgemeenschappen bij elkaar komen voor diensten en vieringen. Dat hoeft volgens mij helemaal niet te betekenen dat de lokale geloofsgemeenschappen zonder gebouw geen toekomst hebben Je moet alleen wel een beetje out of the box durven denken. Paden verkennen die misschien tot op heden onbegaanbaar leken. Ga met elkaar het gesprek aan over de vraag hoe je toch kerk kan zijn zonder gebouw”.

Toekomst gebouw en kerkgemeenschap; twee aparte processen

Als er sprake is van de sluiting van een kerkgebouw doet dat wat met een dorp. Vaak bundelen de kerken, bewoners, ondernemers en dorpsraad hun krachten om samen een mooi plan voor herbestemming te vinden. Naast een nieuwe bestemming van de kerk, moet ook de geloofsgemeenschap nadenken over de manier waarop zij vorm en inhoud wil blijven geven aan de functie kerk. Daarvoor ziet Eddy drie verschillende mogelijkheden: ”Op het moment dat de kerk sluit heeft de geloofsgemeenschap drie opties. Je kunt als geloofsgemeenschap aansluiten bij de grotere regionale gemeenschap, je kunt kijken of een deel van de kerk behouden kan blijven als kerk en je kan ook kijken of samenwerking met andere kerkgemeenschappen mogelijk is.” We zullen de drie opties hieronder kort bespreken.

Aansluiten bij de grotere regionale gemeenschap

Met het sluiten van de dorpskerk, is de oplossing vanuit de parochie vaak dat je je kunt aansluiten bij de kerk een dorp verder op. Hemelsbreed is dat vaak niet eens zover. Toch kunnen de geloofsgemeenschappen voor het gevoel mijlen ver uit elkaar liggen. Als dit uit eindelijk de enige optie blijkt, is het hoe dan ook goed om als vertegenwoordigers van de kerken met elkaar in gesprek te gaan en met elkaar te kijken hoe je kunt toe werken naar een geloofsgemeenschap waar nieuwe en oude leden zich thuis voelen. Hoewel lang niet altijd gewenst, kan dit scenario uit eindelijk het enige werkbare zijn.

Een deel van de kerk bestemmen voor de functie kerk

Een andere mogelijkheid is om te onderzoeken of het mogelijk is om een deel van de kerk alsnog exclusief te behouden voor kerkdiensten en vieringen. Om dit te realiseren is een actieve geloofsgemeenschap nodig met een pastoraal team, voldoende vrijwilligers en een toekomstbestendige exploitatie. Niet alleen voor de komende twee- drie jaar maar echt op de lange termijn. “Als dat lukt, moet het gesprek met het bisdom gevoerd worden of een deel van de kerk gewijd kan blijven. Een van de voorwaarden hiervoor is, dat het kerkdeel goed kan worde afgesloten en het alleen gebruikt wordt voor kerkelijke activiteiten”, leg Eddy uit.

Samenwerking zoeken met andere kerkgemeenschappen.

Een derde mogelijkheid waar Eddy zelf een groot voorstander van is, is het zoeken van samenwerking met andere geloofsgemeenschappen in het dorp. “Hoewel bij protestantse gemeenten kerksluiting op dit moment nog minder aan de orde is, is het ook voor deze geloofsgemeenschappen een flinke klus om kerkgebouwen toekomstbestendig te exploiteren. Het kan dus zomaar een echt win-win situatie opleveren voor beide partijen”.
Eddy heeft een aantal tips voor geloofsgemeenschappen die openstaan voor samenwerking.

  1. Start met de vrijwilligers die interkerkelijke samenwerking zien zitten. Verken eens samen met mensen van beide kerken wat jullie hier onder verstaan, hoe zien jullie samenwerking voor je? Een enquête onder de geloofsgemeenschappen over hun visie op de toekomst kan helpen om te ontdekken of deze denkrichting kansrijk is binnen de gemeenschappen.
  2. Haak zo snel mogelijk van beide kanten pastor en dominee en bestuur aan en ontdek waar je elkaar kunt aanvullen. Welke wensen en behoeften zijn er, wat zouden voorwaarden zijn om succesvol samen te werken.
  3. Betrek de gemeenteleden
    Zodra eerste verkennende gesprekken hebben plaatsgevonden is het van essentieel belang om ook de gemeenteleden te betrekken in dit proces. Welke kansen en beren op de weg zien zij? Welke vragen leveren er? Gezamenlijkheid is een voorwaarde voor een goede uitkomst van een proces zoals dit.
  4. Als je zover bent gekomen dat je met alle partijen over samenwerking in gesprek bent, is het verstandig om er een externe partij bij te betrekken die helpt het proces naar samenwerking in goede banen te leiden. Een goed begin van zo’n proces is het in kaart brengen van ieders dromen en wensen voor de toekomst.

Inspiratie

“Ben je op zoek naar inspiratie over dit onderwerp dan is het boek ‘Goede Wijn’ van Jan Hendriks een aanrader”, vertelt Eddy. “Het gaat over waarderende gemeenschapsopbouw. De schrijver van dit boek vertelt over het belang om te kijken naar overeenkomstige waarden en hierop te sturen. Wat mij betreft is dit essentieel als je interkerkelijk wilt samenwerken. Dan ontdek je dat je meer gemeenschappelijk hebt dan je vooraf misschien denkt.”

 

Signaleren

De toekomst van geloofsgemeenschap en kerkgebouw staat onder druk. Deze situatie stelt vragen aan alle betrokkenen: wat is onze visie, waar is behoefte aan: nu en in de toekomst? Alleen door gezamenlijke inzet kan er een gemeenschap met de bijpassende kerk blijven. Deze samenwerking gaat verder dan de kerkmuren. Juist in kleine gemeenschappen is men op elkaar aangewezen.

Wat zijn uw vragen, waarmee kunnen we helpen?

Wij ondersteunen de mensen in de geloofsgemeenschappen die werk maken van de toekomst van hun gemeenschap. Zoals:

  • Lemelerveld: interviewproject Samen voor Elkaar: visie op de toekomst van kerk en gemeenschap ontwikkelen.
  • Buurse, Beckum en De Lutte: ondersteunen van locatieraden bij verkenning en visievorming.
  • In Weerselo met de enquête Remigius op Weg: de mening van betrokkenen ophalen.
  • Samenwerking in provinciaal netwerk met o.a. ProMO, OVKK, Stimuland, Het Oversticht en Provincie Overijssel.

 

Ina Brouwer van RTV Oost maakte een korte verhelderende opname vòòr de kerk van Boekelo (te zien vanaf minuut 13.00):

Zie ook: Thuis in Overijssel van 22 aug. 2020 

 

Toekomstvisie

Deze thema’s spelen een grote rol in de nabije toekomst:

1. Sluiten van de kerk
Er zijn minder kerken nodig en sluiting is een proces met vele stappen die zorgvuldig moeten worden doorlopen.

2. Welke kerk sluiten: de andere kerk of onze kerk?
Het sluiten van een kerk doet pijn en is soms ook het einde van actief geloofsleven.

3. Gebouw of gemeenschap?
Gemeenschap ervaar je meer in een viering en in de aanwezige mensen dan door het gebouw. Aan een andere ruimte kun je wennen, maar aan andere vieringen niet zo. Moeten we ons geloof niet minder afhankelijk maken van het gebouw.

4. Welkom of ‘zo zijn onze manieren’?
Hoe gastvrijheid is de ontvangende gemeenschap? Het zou mooi zijn als niet alleen de ‘verhuizers’ veranderen, ook de ’thuisblijvers’.

5. Is de kerk een middel of een doel?
De kerk als gebouw is een (tijdelijk) middel. We worden weer een arme, zoekende kerk die bescheiden, van onder af naar de wereld kijkt.

6. Spiritualiteit: alleen of samen?
Mensen herkennen zich steeds minder in het spirituele aanbod van de (grote) kerken. Kan er een verbinding ontstaan met nieuwe culturele uitingen in teksten, muziek en symbolen?

7. Een kerk met verleden of met toekomst?
Een verbouwde kerk heeft geen toekomst meer als kerk. Maar in de harten van velen leeft de vertrouwde gemeenschap voort, sommigen komen toch nog af en toe bij elkaar.

8. Is de kerk een baken in ons dorp?
Is de kerk – al dan niet met toren – een gezichtsbepalend en vertrouwenwekkend element in een dorp en in het leven van mensen? Kan het een vertrouwde plek blijven waarin ruimte en tijd is voor bezinning.

9. Wat heeft een gemeenschap nodig: saamhorigheid en bezinning!
We leven steeds meer op eilandjes. Kan de kerk als gebouw en als gemeenschap in het dorp een verbindende functie houden? Wat is daarvoor nodig? Welke sociale, culturele en spirituele functie voor de gemeenschap?